Yazarlar: Dr. Öğr. Üyesi | Artvin Çoruh Üniversitesi, Hopa İİBF, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü
Prof. Dr. | Artvin Çoruh Üniversitesi, Hopa İİBF, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü
Liberal Düşünce Dergisi, Yıl: 31, Sayı 123, 2026, ss. 275-298.

Öz

Bu çalışmada, Atatürk’ün 7 Şubat 1923 tarihli Balıkesir Hutbesi, modern Türkiye’nin ulus inşa sürecinde İslâmiyet’in stratejik bir “tahkimat aracı” olarak nasıl konumlandırıldığı, hermenötik ve teleolojik bir perspektifle çözümlenmektedir. Çalışmada Brubaker, Anderson ve Durkheim gibi kuramcıların yaklaşımları ışığında, din ve milliyetçilik ilişkisi beş temel analitik kategori üzerinden sorunsallaştırılmaktadır. Çalışmanın temel iddiası, dine nihai bir amaçtan çok devletin bekası için kurgulanan “araçsal” bir fonksiyon yüklendiğidir. Hutbede kullanılan yoğun dinsel retoriğin, “hayal edilmiş bir cemaat” olan ulusun inşasında ortak bir duygu birliği sağlamak ve geleneksel kavramları modern karşılıklarıyla yeniden anlamlandırmak için araçsallaştırıldığı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda radikal laiklik politikaları öncesinde halkın hassasiyetleri gözetilerek yeni rejime “meşruiyet ve rıza” devşirilmiş, millî meseleler “sevap” motifiyle ilişkilendirilerek “toplumsal mobilizasyon” hedeflenmiştir. Camiler, modernleşme idealleriyle uyumlu birer “meşveret merkezi” olarak yeniden tanımlanmıştır. Son olarak, egemenlik millete devredilmek suretiyle, geleneksel otorite rasyonel bir millî otoriteye dönüştürülmüştür. Sonuç olarak hutbe, ulus inşa projesinde dinin işlevsel kılındığı stratejik bir hamle olarak dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler: Din, Milliyetçilik, Ulus İnşası, Atatürk, Balıkesir Hutbesi.

The Relationship Between Religion and Nationalism, and the Role of Religion in Nation-Building in the Context of the Balıkesir Sermon

Absract

In this study, Atatürk’s Balıkesir Sermon (February 7, 1923) is analyzed from a hermeneutical and teleological perspective to examine how Islam was positioned as a strategic “instrument of fortification” in the nation-building process of modern Türkiye. The main claim of the study is that religion is assigned an “instrumental” function designed not as an ultimate end but for the preservation of the state. It is understood that the intense religious rhetoric employed in the sermon was instrumentalized to foster a shared emotional unity in the construction of the nation and to reinterpret traditional concepts through their modern counterparts. In this context, prior to radical secular policies, “legitimacy and consent” were derived for the new regime by taking public sensitivities into account, and “social mobilization” was targeted by linking national issues to the motif of “reward.” Consequently, the sermon stands out as a strategic move in the nation-building project where religion was made functional.

Keywords: Religion, Nationalism, Nation-Building, Atatürk, The Balıkesir Sermon.

Tamamını oku