Özünde Tartışmalı Kavramlar – Walter Bryce Gallie

15 Aralık 2021

Yazar: Walter Bryce Gallie
Çeviren: Hüseyin Bal
Doç. Dr. | Karadeniz Teknik Üniversitesi İİBF | huseyinbal@ktu.edu.tr
Liberal Düşünce Dergisi, Yıl: 26, Sayı:104, Güz 2021, ss.187-208.

 

Giriş

Genel ya da doğa bilimlerine ait bir kavramın herhangi bir kullanımına, daha güçlü ya da daha zayıf nedenlerle itiraz edilebilir. Ancak nedenlerinin gücü ne olursa olsun, söz konusu kavramın kullanım türüne göre genellikle o kavramı kullananalar ile onun özel kullanımına itiraz edenler arasında bir muvafakat olduğu varsayılır. Bu varsayım mevcut olmadığında, felsefi araştırma için geniş çapta kabul görmüş bir zemine sahibiz demektir. Bu nedenle, “bu resim yağlı boya ile boyanmıştır” ifadesine, tartışmacıların ilgili terimlerin doğru kullanımı konusunda hemfikir oldukları doğal varsayımı altında, onun suluboya ile boyandığı gerekçesiyle itiraz edilebilir. Ancak “bu resim bir sanat eseridir” şeklindeki bir ifade, “sanat eseri” teriminin uygun genel kullanımı –ve felsefi açıklama ihtiyacı- konusundaki açık bir anlaşmazlık nedeniyle, tartışmalı ifadedir.

Peki, gerekli açıklama hangi biçimleri alabilir? Felsefe tarihi üç tane biçim öneriyor. İlkin bir filozof, tartışılmakta olan kavramın, herkesin kabul edebileceği bir anlamını bir şekilde keşfedebilir veya keşfettiği hususunda diğerlerini ikna edebilir. Alternatif olarak, yine filozof, tartışmacıların tartışmalı kavram için, ihtilaflarında ısrar etmek yerine, bundan böyle mutabık olmaya karar verebilecekleri bir anlam önerebilir. Üçüncüsü, filozof söz konusu kavramın tartışmalı karakterinin gerekliliğini (belirli açıklayıcı koşullara göre) kanıtladığını veya açıkladığını iddia edebilir; mesela Kant’ın Antinomlar’da yapmaya çalıştığı
gibi. Ancak son zamanlarda, etkili felsefî açıklamaların yukarıdakilerin herhangi birinden çok daha karmaşık ve anlaşılması zor bir karaktere sahip olduğu ve bugün, ortaya çıktıkları her yerde kavramsal kafa karışıklıklarını ortadan kaldırmak için kullanılabilecek bir tür düşünce «motoru» olarak, felsefe fikrinin yaygın bir reddinin olduğu bize öğretildi. Şimdi, bu ikinci görüşün herhangi bir aşırı biçimine geri dönüşü savunmak istemeksizin, önemli bir kavram grubu söz konusu olduğunda, tek bir yaklaşım yönteminin -oldukça katı bir şemalaştırma gerektiren tek bir açıklayıcı hipotezin- kabulünün bize çok ihtiyaç duyulan türde bir aydınlanma sağlayabileceğini göstermeyi umuyorum.